گمرک جمهوری اسلامی ایران آمار تجارت خارجی سال ۱۴۰۴ را منتشر کرده و یک رقم آن بیسابقه است: در یک سال ۱۹۱ میلیون و ۵۸۸ هزار تن کالا از مرزهای کشور جابهجا شده، سنگینترین حجم وزنی تجارت خارجی ایران تا امروز. سهم صادرات غیرنفتی از این وزن ۱۵۰ میلیون و ۵۰۸ هزار تن بوده، به ارزش ۵۱ میلیارد و ۶۵۷ میلیون دلار، و کل تجارت غیرنفتی کشور از ۱۰۹ میلیارد و ۶۷۳ میلیون دلار عبور کرده است.
تا اینجا آمار خبر خوبی است. اما یک عدد دیگر هم هست که وقتی کنار این ارقام گذاشته شود معنای کل گزارش را عوض میکند: ارزش هر تن صادرات، که در ۱۴۰۴ به حدود ۳۴۳ دلار رسیده است.
پیشزمینه
برای اینکه بدانیم ۳۴۳ دلار عدد بزرگی است یا کوچک، باید آن را با سال پیش سنجید. بر اساس اعلام خبرگزاری ایرنا، صادرات غیرنفتی ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۷٫۸ میلیارد دلار بوده است، با وزنی حدود ۱۵۲ میلیون تن.
یعنی وزن صادرات در ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳ تقریباً ثابت مانده و حتی اندکی کم شده، در حالی که ارزش دلاری آن حدود ۱۰ درصد پایین آمده است. به زبان ساده: ایران در ۱۴۰۴ تقریباً همان مقدار کالا را فروخت و پول کمتری گرفت.
عددها
| سال | وزن صادرات غیرنفتی | ارزش صادرات غیرنفتی | ارزش هر تن |
|---|
| ۱۴۰۳ | حدود ۱۵۲ میلیون تن | حدود ۵۷٫۸ میلیارد دلار | حدود ۳۸۰ دلار |
| ۱۴۰۴ | ۱۵۰ میلیون و ۵۰۸ هزار تن | ۵۱ میلیارد و ۶۵۷ میلیون دلار | حدود ۳۴۳ دلار |
منبع ارقام ۱۴۰۴: آمار تجارت خارجی گمرک جمهوری اسلامی ایران؛ ارقام ۱۴۰۳ به نقل از خبرگزاری ایرنا. ارزش هر تن، حاصل تقسیم ارزش دلاری بر وزن است و در یک سال حدود ۱۰ درصد افت کرده است. این شاخص، مهمترین عدد کل گزارش امسال است.
محرکها
یک: ترکیب صادرات، سنگین و کمارزش
ارزش هر تن در واقع معیار «کیفیت» سبد صادراتی است. کشوری که موبایل، دارو یا نرمافزار میفروشد ارزش هر تن بسیار بالایی ثبت میکند؛ کشوری که سنگآهن، میعانات گازی و سیمان صادر میکند وزن زیاد و ارزش کم دارد. اقتصادهای صنعتی در این شاخص میتوانند چند هزار دلار بر تن باشند، در حالی که ایران در محدودهٔ چند صد دلار میماند.
ترکیب صادرات ۱۴۰۴ همین را تأیید میکند. اقلام اصلی عبارتاند از محصولات پتروشیمی، میعانات گازی، فولاد و محصولات فلزی، پسته و خرما، سیمان و مصالح ساختمانی، و محصولات پلاستیکی. تقریباً همهٔ اینها کالای پایه یا نیمهفرآوریشدهاند. یعنی ایران عمدتاً مادهٔ اولیهٔ زنجیرهٔ ارزش دیگران را تأمین میکند و ارزشافزودهٔ نهایی جای دیگری ثبت میشود.
این الگو تازه نیست و در تکتک کالاها هم دیده میشود. سهمینو پیشتر نشان داده بود که ایران ۸۵ تا ۹۰ درصد زعفران جهان را تولید میکند اما هر کیلو را حدود ۸۶۲ دلار میفروشد، و اینکه ارزانترین میلگرد جهان در ایران ساخته میشود. عدد ۳۴۳ دلار، جمع جبری همین تکداستانهاست.
دو: تمرکز روی پنج مقصد
پنج مقصد اصلی صادرات غیرنفتی ایران در ۱۴۰۴ به ترتیب چین، عراق، ترکیه، امارات متحدهٔ عربی و افغانستان بودهاند. این فهرست جغرافیای اقتصادی ایران را در یک نگاه نشان میدهد: یک خریدار بزرگ آسیایی، سه همسایهٔ بلافصل، و یک مرکز بازرگانی منطقهای.
در ادبیات تجارت به این وضعیت «تمرکز بازار» میگویند. وقتی شمار مشتریها کم باشد، قدرت چانهزنی فروشنده پایین میآید و تخفیف بخشی از هزینهٔ دسترسی به بازار میشود. همین میتواند بخشی از افت ارزش هر تن را توضیح دهد.
سه: واسطهای که حاشیهٔ سود را برمیدارد
نقش امارات در این فهرست شایان توجه است، چون بخش مهمی از آن نه مصرف نهایی بلکه صادرات مجدد است. کالا از ایران بیرون میرود، در دبی مستقر میشود و از آنجا به بازارهای دیگر میرسد. در این مسیر، حاشیهٔ سود نصیب واسطه میشود نه تولیدکنندهٔ ایرانی، و آنچه در دفاتر گمرک ایران ثبت میشود قیمت پلهٔ اول است، نه قیمت مصرفکنندهٔ نهایی.
چشمانداز
در کنار صادرات، آمار دیگری هم در گزارش ۱۴۰۴ هست که کمتر دیده میشود: حدود ۲۰ میلیون و ۵۱۶ هزار تن کالا از خاک ایران ترانزیت شده است. ترانزیت درآمد ارزیای است که بدون فروش هیچ منبع طبیعی به دست میآید، صرفاً از موقعیت جغرافیایی و از جاده و ریل و بندر. این تنها بخشی از تجارت است که در آن ایران بهجای کالا، خدمت میفروشد و ارزشافزودهٔ آن بهطور کامل داخل کشور میماند.
اهرمی که ارزش هر تن را بالا میبرد، تناژ بیشتر نیست. ظرفیت فرآوری، برندسازی و حرکت به سمت محصولات نهایی است؛ همان مسیری که صادرات دانشبنیان نمونهٔ کوچک اما پرشتاب آن است. این تغییرها سالها زمان میبرند و در آمار یک سال دیده نمیشوند.
آنچه در ادامه اهمیت دارد، جهت حرکت این نسبت است، نه سطح آن در یک سال منفرد. قیمتهای جهانی پتروشیمی و فولاد، که وزن سنگینی در سبد صادراتی دارند، بخش زیادی از نوسان ارزش هر تن را میسازند و در صفحهٔ قیمت کالا و انرژی سهمینو قابل پیگیریاند.
جمعبندی
آمار ۱۴۰۴ را میتوان به دو شکل روایت کرد و هر دو روایت درستاند. روایت اول: ایران زیر سنگینترین تحریمها بیش از ۱۰۹ میلیارد دلار تجارت غیرنفتی داشته، ۱۵۰ میلیون تن کالا صادر کرده و ۲۰ میلیون تن ترانزیت انجام داده است؛ یعنی زیرساخت تجاری کشور فعال و کارآمد است. روایت دوم: با وجود این حجم، ارزش دلاری صادرات نسبت به سال پیش کاهش یافته و ارزش هر تن از ۳۸۰ به ۳۴۳ دلار رسیده است؛ یعنی ایران بیشتر کار میکند تا دلار کمتری بگیرد.
اگر قرار باشد یک چیز از این گزارش به یاد بماند، این است: مسئلهٔ اصلی اقتصاد صادراتی ایران «چقدر میفروشیم» نیست، «هر تن را چند میفروشیم» است. رکورد امسال یک رکورد وزنی است، نه یک رکورد ارزشی، و این دو را نباید یکی گرفت.
چه چیزی را رصد کنیم
- انتشار آمار فصلی گمرک در ۱۴۰۵ و اینکه نسبت ارزش به وزن ادامهٔ روند نزولی است یا برمیگردد.
- سهم چین در سبد مقاصد؛ هر تغییر معنادار در آن، مستقیم روی قدرت چانهزنی صادرکننده اثر میگذارد.
- روند قیمت جهانی محصولات پتروشیمی و فولاد، دو قلم سنگینوزن سبد صادراتی.
- آمار ترانزیت، که برخلاف صادرات کالا، ارزشافزودهٔ آن کامل در کشور میماند.
- مفاهیم پایهٔ این بحث در بخش آموزش سهمینو پوشش داده میشود.
یادداشت روششناختی: عبارت «رکورد» در این گزارش صرفاً به وزن (تناژ) تجارت اشاره دارد و نه به ارزش دلاری آن، که نسبت به ۱۴۰۳ کاهش داشته است. ارزش هر تن نیز یک میانگین ساده است و ترکیب درونسبدی را نشان نمیدهد. این تحلیل بر پایهٔ آمار رسمی منتشرشده تهیه شده و مواضع سیاسی هیچ طرفی را بازتاب نمیدهد.
